Prokrastynację zwykle opisuje się jako pętlę. Zamierzasz popracować, czujesz się źle na myśl o zadaniu, odkładasz je, żeby poczuć się lepiej, odkładanie kosztuje cię czas i nerwy, termin zmusza do pracy w pośpiechu, a poczucie winy po wszystkim sprawia, że następne zadanie wydaje się jeszcze gorsze. Potem wszystko zaczyna się od nowa. Badacze nazywają sedno tego krótkoterminową naprawą nastroju: wybierasz lepszy nastrój teraz zamiast lepszego wyniku później (Sirois i Pychyl, 2013). Ponieważ pętlę napędza złe samopoczucie, sama siła woli rzadko ją przerywa. Przerywasz ją, obniżając koszt zaczęcia i nie dokładając do etapu poczucia winy.
Cykl etap po etapie
Etap 1: zamiar
Postanawiasz coś zrobić. Twój zamiar jest prawdziwy i naprawdę tak myślisz. Na razie nic nie poszło źle.
Etap 2: złe uczucie
Siadasz, żeby zacząć, i pojawia się coś nieprzyjemnego. Nuda, zagubienie, strach, że zrobisz to źle, złość, że w ogóle musisz to robić. To jest właściwy wyzwalacz i łatwo go przeoczyć, bo jest słaby i szybki.
Etap 3: odkładanie
Robisz coś innego. Sprawdzasz wiadomość, porządkujesz biurko, otwierasz media społecznościowe. To nie jest przypadek, bo to najszybszy dostępny sposób, żeby przestać czuć się źle. Badania nad prokrastynacją dość jasno pokazują, że ta naprawa nastroju jest samym mechanizmem, a nie skutkiem ubocznym (Sirois i Pychyl, 2013).
Etap 4: koszt
Odkładanie ma swoją cenę: mniej czasu, więcej lęku, praca przesunięta na wieczór. Świadomość tej ceny sprawia, że następna próba wydaje się gorsza, więc kolejne odłożenie staje się bardziej prawdopodobne. Pętla się zaciska.
Etap 5: termin
W końcu termin zaczyna być bardziej nieprzyjemny niż samo zadanie i zaczynasz. Dlatego osoby, które odkładają, często mówią, że najlepiej pracują pod presją. W rzeczywistości pracują wtedy, bo to jedyny moment, w którym szala się przechyla.
Etap 6: pośpiech i poczucie winy
Kończysz za późno, gorzej, niż chciałeś, albo wcale. Potem przychodzi samokrytyka: „jestem taki leniwy”, „zawsze tak robię”. Ta ocena napędza etap 2 następnym razem.
Dlaczego pętla się powtarza
Najważniejszy jest etap 6. Gdyby słabe zakończenie sprawiało, że jesteś dla siebie łagodniejszy, pętla by słabła. Zamiast tego większość ludzi dopisuje sobie dług: następnym razem musi pójść lepiej, żeby nadrobić ten raz. To podnosi stawkę, zadanie robi się bardziej nieprzyjemne, a odłożenie bardziej prawdopodobne.
Badanie studentów, którzy odkładali naukę do pierwszego egzaminu, wykazało, że ci, którzy sobie to wybaczyli, mniej odkładali przed następnym (Wohl, Pychyl i Bennett, 2010). Wybaczenie sobie nie rozleniwiło ich, tylko usunęło zagrożenie, przez które następne zadanie było nie do zniesienia. Duży przegląd Steela wskazuje w tę samą stronę: niechęć do zadania i niska wiara we własne możliwości należą do najsilniejszych predyktorów odkładania (Steel, 2007).
Dwie wersje pętli
Pętla z terminem
Krótkie, ostre cykle wokół zadań na studia, faktur i papierologii. Są bolesne, ale się kończą. Praca zostaje zrobiona, tylko w złym momencie.
Pętla przewlekła
Długie, ciche cykle wokół rzeczy bez terminu: ćwiczeń, portfolio, nauki języka, wizyty u dentysty. Nie ma tu etapu 5, więc pętla nigdy się nie zamyka. Zamiar wraca, poczucie winy się nawarstwia, a nic się nie dzieje. Ta wersja wyrządza najwięcej szkód na przestrzeni lat.
Sześć miejsc, w których przerwiesz cykl
- Zmniejsz etap 1 do pierwszego kroku. „Zrobić podatki” to zamiar, a nie działanie. „Otworzyć stronę urzędu skarbowego i znaleźć zeszłoroczne zeznanie” to krok. Mniejsze kroki wywołują mniej złego uczucia w etapie 2.
- Przypisz krok do czasu i miejsca. Plany „jeśli–to”, na przykład „O 9:00, przy biurku, otworzę plik”, mają solidne podstawy w badaniach (Gollwitzer i Sheeran, 2006). Przenoszą decyzję poza moment, w którym czujesz się najgorzej. Więcej o nich w poradniku o intencjach implementacyjnych.
- Przerwij etap 3 w pierwszej minucie. Odkładanie zwykle zaczyna się kilka sekund po tym, jak usiądziesz. Odlicz od trzech i zrób pierwszą linijkę albo ustaw timer na pięć minut i pozwól sobie przestać, gdy zadzwoni. Zobacz zasadę 5 sekund i zasadę dwóch minut (po angielsku).
- Zobacz koszt na papierze zamiast go sobie wyobrażać. Spisany plan tygodnia jest lepszy niż mgliste poczucie, że jesteś w tyle. Mglisty dług karmi poczucie winy, a konkretny plan je zmniejsza. Pomaga tu blokowanie czasu.
- Zamknij pętlę przeglądem, a nie wyrokiem. Po terminie zapisz jedno zdanie o tym, co utrudniło start, i jedną rzecz do zmiany. Bez ocen swojego charakteru. Przegląd daje ci informację, a wyrok napędza kolejny cykl.
- Ćwicz wybaczanie sobie celowo. Gdy złapiesz się na etapie 6, powiedz prostą wersję: „Odłożyłem to. Kosztowało mnie to. Następne zacznę od czegoś małego”. To właśnie sprawdzało badanie Wohla i jest to umiejętność, której można się nauczyć.
Siedem dni na wyjście z pętli
Nie musisz przerwać cyklu na zawsze za jednym razem. Przerwij jeden jego obrót:
- Dzień 1: wybierz jedną rzecz, którą ciągle odkładasz, i zapisz dla niej pierwszy krok na dwie minuty.
- Dzień 2: zrób ten krok o ustalonej godzinie i w ustalonym miejscu. Przestań, gdy skończysz, nawet jeśli masz ochotę ciągnąć dalej.
- Dzień 3: powtórz. Zauważ, co czułeś w etapie 2 tuż przed startem.
- Dzień 4: zrób najmniejszą przydatną rzecz przy drugim zadaniu, żeby w tym tygodniu mieć dwa starty.
- Dzień 5: podsumuj tydzień w trzech zdaniach. Bez wyroków.
- Dzień 6: odpocznij i nie nazywaj tego porażką. Odpoczynek to coś innego niż odkładanie.
- Dzień 7: wybierz dwa starty na następny tydzień.
Gdzie w tym cyklu pasuje Startr
Startr celuje w etapy 1 i 3. Wpisujesz to, co ciągle odkładasz, aplikacja pisze pierwszy krok na dwie minuty, a ty wybierasz czas i miejsce. O tej porze odlicza ci start i uruchamia 5-minutowy timer, więc odkładanie ma mniej miejsca, żeby się zacząć. Przycisk „Zmniejsz to” pomaga, gdy sam krok wciąż wydaje się zbyt onieśmielający. Startr nie naprawia etapu poczucia winy. Ta część należy do ciebie, a przegląd opisany wyżej to jej najprostsza wersja.
Częste pytania
Jakie są etapy cyklu prokrastynacji?
Popularna wersja ma sześć: zamiar, dyskomfort, odkładanie, koszt, termin i poczucie winy. Różni terapeuci rysują go z pięcioma do siedmiu etapów, ale kształt jest ten sam: złe uczucie wobec zadania prowadzi do krótkotrwałej ulgi, a ulga tworzy następne złe uczucie.
Czy cykl prokrastynacji to to samo co pętla lęku?
Częściowo się pokrywają. W obu unikanie na chwilę zmniejsza dyskomfort, a później go zwiększa. Wersja prokrastynacyjna jest związana z zadaniem i terminem, a wersja lękowa może działać bez żadnego z nich.
Czy da się przerwać cykl na dobre?
Większość ludzi nie przestaje odkładać całkowicie. Skracają pętlę: mniejsze pierwsze kroki, ustalona godzina, timer i przegląd zamiast samokrytyki. Mniej obrotów cyklu to realistyczny cel, a efekty z czasem się sumują.
Powiązane poradniki
- Jak przestać prokrastynować: metody, za którymi stoją badania.
- Intencje implementacyjne: jak napisać plan „jeśli–to”, który działa.
- Doomscrolling: dlaczego telefon wygrywa z zadaniem.
Startr to aplikacja przeciw prokrastynacji zbudowana na moment, w którym nie możesz zacząć. Wpisujesz to, co ciągle odkładasz, aplikacja pisze pierwszy krok na dwie minuty, ty wybierasz czas i miejsce, a o tej porze Startr odlicza cię i uruchamia 5-minutowy timer. Bez rejestracji, a aplikacja webowa działa na każdym telefonie i komputerze.
Odbierz mój pierwszy krokŹródła
- Sirois, F. & Pychyl, T. (2013). Procrastination and the priority of short-term mood regulation: Consequences for future self. Social and Personality Psychology Compass, 7(2), 115–127. doi:10.1111/spc3.12011
- Wohl, M. J. A., Pychyl, T. A. & Bennett, S. H. (2010). I forgive myself, now I can study: How self-forgiveness for procrastinating can reduce future procrastination. Personality and Individual Differences, 48(7), 803–808. doi:10.1016/j.paid.2010.01.029
- Steel, P. (2007). The nature of procrastination: A meta-analytic and theoretical review of quintessential self-regulatory failure. Psychological Bulletin, 133(1), 65–94. doi:10.1037/0033-2909.133.1.65
- Gollwitzer, P. M. & Sheeran, P. (2006). Implementation intentions and goal achievement: A meta-analysis of effects and processes. Advances in Experimental Social Psychology, 38, 69–119. doi:10.1016/S0065-2601(06)38002-138002-1)